Als het niet meer zo is zoals het was…

Als het niet meer zo is zoals het was…

Auteur van deze blog is Mariska Verheij n.a.v. haar afstudeeronderzoek in 2021

Iedereen krijgt op een bepaalde manier in zijn leven te maken met rouw en verlies.

Rouwen doe je niet alleen om iemand die is overleden, maar kan ook bijvoorbeeld om het verlies van werk, zekerheid, een relatie of gezondheid. Alleen we hebben nooit goedgeleerd hoe we daarmee moeten omgaan. Hoe rouw ik goed? Ben ik normaal? Wat gebeurt er met me? Wie ben ik nu eigenlijk? Waarom is er lijden in de wereld? Waar is God in mijn pijn en verdriet? Waarom doet Hij er niks aan? Herken je deze vragen? Afgelopen maanden heb ik onderzoek gedaan naar rituelen rondom verlies en de rol van zingeving en het (christelijk) geloof daarin. Dit onderzoek is gedaan in de context van Bartiméus in Doorn. Dit is een christelijke zorgorganisatie voor mensen met een visuele en verstandelijke (en vaak meervoudige) beperking. De geestelijk verzorgers bij Bartiméus hopen in het najaar een herdenkingstocht met rituelen te organiseren waarbij wordt stilgestaan bij degene of datgene wat je mist. Deze herdenkingstocht, hoopt bij te dragen aan het herdenken van overledenen en geeft ruimte aan geloofs-en zingevingsvragen. De onderzoeksvraag was: ‘Op welke wijze geven andere zorgorganisaties vorm aan rituelen bij een herdenkingstocht voor mensen met een beperking en hoe zouden de geestelijk verzorgers van Bartiméus deze rituelen kunnen gebruiken bij bewoners van Bartiméus met een visuele en (vaak) meervoudige beperking.’ Door te onderzoeken hoe andere organisaties rituelen vormgeven voor mensen met een beperking, kon ik de geestelijk verzorgers van Bartiméus aanbevelingen doen om passende rituelen in te zetten voor mensen met een visuele en (vaak) meervoudige beperking.

Volgens Corja Menken-Bekius zijn rituelen ‘vanzelfsprekende, eenmalige of herhaalde, veelal symbolische handelingen, veelal vergezeld met bijbehorende formules en teksten, waarin de mens lichamelijk en interactief betrokken is op een werkelijkheid, die in het ritueel present wordt gesteld.’ Rituelen hebben tot doel om een overgang naar een nieuwe situatie aan te geven, zichtbaar te maken en/of mogelijk te maken. Uit onderzoek is gebleken dat in de herdenkingstocht zoals andere organisaties deze vormgeven, gebruik wordt gemaakt van verschillende rituelen. Hierbij komen ook de verschillende functies van een ritueel naar voren. Een ritueel heeft drie functies die belangrijk zijn om tot een goed ritueel te komen. Zo betreft een ritueel altijd jezelf, het heeft iets individueels. Wanneer je het ritueel samen met anderen doet, schept dit verbinding en samenhorigheid. En tot slot heeft een ritueel ook verbinding met het transcendente. Voor de een kan dit transcendente te maken hebben met God en voor de ander is dat iets anders. Enerzijds heeft het ritueel te maken met: ‘iets doen’, met handelen. Maar anderzijds gebeurt er vaak ook iets wat we niet zien maar toch aanwezig is. Wat van belang is bij een ritueel rondom verlies voor mensen met een verstandelijke beperking is de herkenbaarheid, dit geeft namelijk houvast en veiligheid. Maar ook het gebruik van meerdere zintuigen is nuttig omdat je zo versterkt wat je wilt bereiken. Veel rituelen maken gebruik van het zintuig ‘zien’, deze is voor de doelgroep bij Bartiméus niet inzetbaar. De conclusie is daarom dat voor de doelgroep bij Bartiméus de rituelen zo moeten worden omgevormd dat het te beleven is met een ander zintuig dan ‘zien’.

Als pastor en/of geestelijk verzorger Als ‘christelijke’ geestelijk verzorger, wil je het heil brengen bij mensen. Je wilt het verhaal van God verbinden met het verhaal van mensen. De herdenkingstocht rondom verlies is als het ware een middel om in iemands verlieservaringen te zoeken naar wat hoop en troost biedt in het leven. Toch hoef je geen ‘grote’ herdenkingstocht te organiseren om met anderen stil te staan bij deze levensthema’s. Je kunt ook een ritueel inzetten bij een groepsactiviteit, pastoraal gesprek of op een thema-avond. Het effect van rituelen is dat er een gevoel bestaat waar je geen woorden aan kunt geven. Dat wat vaak via woorden wordt geraakt, wordt nu met andere zintuigen geraakt. Een ervaring in je leven van rouw en verlies laat je nadenken wat ertoe doet in het leven, wie je bent en wat je belangrijk vindt. De vraag naar de zin van het leven komt naar boven. Alle gebeurtenissen rondom jouw verlieservaring kunnen vragen oproepen gericht op een hoger doel. Was dit het lot? Lag het aan mijzelf? Had iets of iemand hier invloed op? Waar was God? Waarom liet Hij het toe? Je ideeën over God en jezelf kunnen nog wel eens gaan schudden. Je komt God tegen in je crisis of raakt juist verder bij Hem vandaan. Misschien denk jij wel eens: ‘als God dit toe staat, dan hoeft het van mij niet meer’. In de Bijbel wordt rouw en verlies niet weggelaten. Emoties en wanhoop worden vaak genoemd en ze mogen ook worden geuit. In de Psalmen lees je hoe mensen worstelen met het leven en met verlieservaringen. ‘’Hoe lang nog wordt mijn ziel gekweld doorzorgen en mijn hart door verdriet overstelpt, dag aan dag? ’’Psalm 13:3 (NBV)‘’Moe ben ik van zuchten, elke nacht is mijn kussen nat, mijn bed doorweekt van tranen. ’’Psalm 6:7 (NBV)Waarom? Waarom overkomt mij dit? Dit zijn vragen die je als pastor regelmatig tegenkomt bij gesprekken. Er zijn geen gemakkelijke antwoorden. Ook Job begrijpt het niet… God antwoord Job op een bijzondere manier (Job 38:4-8 NBV):”Waar was jij toen ik de aarde grondvestte? Vertel het me, als je zoveel weet. Wie stelde haar grenzen vast? Jij weet dat toch? Wie strekte het meetlint over haar uit? Waar zijn haar sokkels verankerd, Wie heeft haar hoeksteen gelegd, terwijl de morgensterren samen jubeldenen Gods zonen het uitschreeuwden van vreugde? En wie sloot de zee af met een deur, toen ze uit de schoot van de aarde brak?” God neemt niet gelijk Jobs verdriet weg en grijpt niet direct in. Het verdriet blijft en mag er zijn. God wordt niet boos op al Jobs vragen, Hij stelt vragen terug! God laat zien hoe groot Hij is. Zijn almacht in de schepping is voor Job niet te begrijpen, hoe zou hij dan de geestelijke waarheden kunnen begrijpen? God kijkt anders naar deze wereld dan wij.

Jij mag mee-lijden Jezus huilde(Johannes 11:35)bij het verliezen van zijn vriend Lazarus. Jezus zou hem even later uit het graf halen. Waarom huilde Jezus dan? Jezus ervaarde in Zijn leven op aarde ook het verdriet van deze wereld. Hij had net als wij emoties en gevoelens. Het verdriet en lijden van de wereld raakt Hem. Het doet Hem verdriet als mensen getroffen worden door ellende. ‘’Want de hogepriester (Jezus) die wij hebben is er een die met onze zwakheden kan meevoelen, juist omdat hij, net als wij in elk opzicht op de proef is gesteld met dit verschil dat hij niet vervallen is tot zonde. Laten we dus zonder schroom naderen tot de troon van de Genadige, waar we telkens als we hulp nodig hebben barmhartigheid en genade zullen vinden.’’(Hebreeën 4:15-16)

‘’Omgaan met verlies is zoeken naar een balans tussen de confrontatie met het verlies en weer deelnemen aan de wereld die veranderd is’’–Maggie Stroebe en Henk Schut [psychologen]

‘‘Zoals wij volop delen in het lijden van Christus, zo delen wij volop in de troost die God ons door Christus geeft’’-2 Korintiërs 1:5

Eén reactie

Geef een reactie