Zwijgen over ‘zonde’? – de publieke relevantie van het begrip ‘zonde’

Auteur: dr. Robert Doornenbal, seniordocent Theologie en Cultuur aan de Academie Theologie van de CHE

ZondeHet woord ‘zonde’ is een zombiecategorie. Het is een begrip dat ooit verwees naar een levende werkelijkheid. Vandaag echter achtervolgt het ons als een ‘ondode’. Voor een zinvol gesprek met buitenkerkelijken zullen we ofwel een radicaal nieuwe invulling moeten geven aan de zombieterm zonde, ofwel het woord niet langer hanteren. Aldus VU-theoloog Ruard Ganzevoort in zijn oratie Spelen met heilig vuur. Is het begrip ‘zonde’ inderdaad uit de tijd? Of dermate zwaarbeladen dat het een sta-in-de-weg vormt voor een zinvol gesprek?

De vragen waarmee Ganzevoort ons confronteert, vind ik reëel. We kunnen niet ontkennen dat bij menig (ex-)kerkganger de term ‘zonde’ vooral veel negatieve gevoelens oproept. Intussen bemerken we in buitenkerkelijke kring een grove trivialisering van het zondebegrip. Zo hebben de traditionele zeven hoofdzonden een nieuw leven gekregen als luxe ijsjes die hooguit dik maken (de reclamecampagne van Ola). De populaire cultuur – die Ganzevoort voluit serieus wil nemen als gesprekspartner van de theoloog – laat trouwens soms ook een ander, veel rauwer geluid horen. Zo bijvoorbeeld de gestoorde seriemoordenaar in de film Se7en. Deze licht zijn misdaden als volgt toe: “We see a deadly sin on every street corner, in every home, and we tolerate it. We tolerate it because it’s common, it’s trivial. We tolerate it morning, noon, and night. – Well, not anymore. I’m setting the example.”

In deze blog pleit ik vóór het behoud van het (theologische) spreken over ‘zonde’ op het publieke terrein. Ik heb hier de volgende overwegingen bij.

* Het woord ‘zonde’ helpt om mensen te blijven aanspreken op hun morele verantwoordelijkheid. Dit lijkt me effectiever dan de huidige trend van juridisering, die ertoe neigt om moreel gewenst gedrag via wetten af te dwingen. Naast een overmaat aan regelgeving en controles, is het gevolg hiervan dat mensen gestimuleerd worden te handelen volgens het adagium ‘zolang iets niet verboden is, mag het’.

* Het spreken over zonde biedt ook een tegenwicht tegen de sterke medicalisering waarin de mens vooral wordt benaderd als slachtoffer of ‘patiënt’, voor wie er geen hoop op verandering meer is. Zoals de humanistische socioloog Frank Furedi schrijft: “The trouble is: to medicalize a moral problem prevents its remedy.” Enigszins schoorvoetend vervolgt hij: “Perhaps we need the Christian category of ‘sin’ after all” (The Spectator, 12 januari 2002).

* Het begrip ‘zonde’ faciliteert dat mensen, criminelen incluis, berouw kunnen tonen en vergeving kunnen ontvangen. De seculiere psychiater Karl Menninger legde er al in 1975 de vinger bij dat “… we forbid, we arrest, we coerce, we incarcerate, we counsel, we parole, we treat, not infrequently with success – but we never forgive” (zie zijn Whatever Became of Sin?).

* De term ‘zonde’ en het klassiek-theologische original sin (oerzonde) helpt om enigszins te vatten waarom mensen geneigd zijn elkaar kwaad te doen. Dit is een van de conclusies in het indrukwekkende boek Shantung Compound, waarin de liberale theoloog Langdon Gilkey zijn ervaringen in een jappenkamp beschrijft. Ook theologe Barbara Brown Taylor, die zelf pas later in haar leven voor het eerst in contact kwam met het woord ‘zonde’, meent dat we dit begrip nodig hebben. Anders gaat het contact met de realiteit die het vertegenwoordigt, verloren (zie haar Speaking of Sin. The Lost Language of Salvation).

* De categorie ‘zonde’ kan helpen om de verarming van ons morele vocabulaire tegen te gaan. Mensen gebruiken tegenwoordig uitdrukkingen als interferentie, bias, relationele instabiliteit, of conflict als ze ‘zonde(n)’ bedoelen. De Bijbel is duidelijk minder verhullend en tolerant: “Zonde is een ontkenning/negatie van alles wat echt belangrijk is; het is ongerechtigheid, ongeloof, ondankbaarheid, ongehoorzaamheid. Zonde is anti-God, anti-wet, anti-Geest, anti-leven” (C. Plantinga jr., Not the way it’s supposed to be. A breviary of sin).

* Het woord zonde kan ook herkenning bieden op persoonlijk niveau. De Amerikaanse dichteres Mary Karr bijvoorbeeld had de gewoonte alle religieuze of spirituele praktijken als deerniswekkende onzin af te serveren – totdat ze in New York een kerkgebouw tegenkwam met daarop een grote vlag met de tekst: “SINNERS WELCOME”. Dit deed een appel op haar. Via deze weg kwam zij tot het gebed, vluchtend uit de wanhoop; “… and over the years, prayer led me to God, and God led me to church” (Mary Karr, Sinners Welcome).

Mijn conclusie: van het afschaffen van het woord ‘zonde’ kunnen wij geen heil (ook een kandidaat-zombiebegrip) verwachten. Ook geloof ik niet dat het woord een geheel nieuwe inhoud behoeft. Wel zal de term zonde in gesprek met buitenkerkelijken op een passende manier toegelicht en ingekaderd moeten worden om zinvol te kunnen functioneren – dat heeft Ganzevoort scherp gesignaleerd. Ook stimuleert hij ons moeite te doen om de Robert Doornenbalweerstand tegen het begrip zonde te verstaan en te verdisconteren.

De eerdergenoemde Barbara Taylor doet deze suggestie om ‘zonde’ ter sprake te brengen: “Beschrijf hoe jij persoonlijk ‘zonde’ meemaakt in je leven, en de nasleep ervan.”
Misschien heeft iemand nog andere ideeën? Een mooi thema voor een volgende blog!

Robert Doornenbal

Deel deze blog

  • Facebook
  • Twitter
  • Delicious
  • LinkedIn
  • StumbleUpon
  • Add to favorites
  • Email
  • RSS
Dit bericht is geplaatst in Missionair werk met de tags , . Bookmark de permalink.

3 reacties op Zwijgen over ‘zonde’? – de publieke relevantie van het begrip ‘zonde’

  1. Djarno schreef:

    Suggestie om het begrip ‘zonde’ ter sprake te brengen.

    Ik vind het eigenlijk niet zo interessant om mijn verhaal te vertellen. Des te interessanter is het om van anderen te horen wat hun ideeën over de ‘christelijke zondeleer’ is en wat hun associaties daarbij zijn. Dat maakt het denk ik meer een gesprek, juist omdat niet-gelovigen weinig in te brengen hebben tegen het christelijke begrip zonde. Dat hebben ze wel als het om de inhoud gaat. Een eerste vraag naar de opvatting van de ander lijkt me dan relevanter.

  2. Jerry Thuis schreef:

    Als bekeerde heiden zei het begrip ‘zonde’ mij niets. Pas toen ik tot geloof kwam begon er wat te dagen in mijn geweten/ bewustzijn. Nu, 12 jaar verder, zie ik groei in zondebesef en hoe ik daar mee om ga/ zou willen omgaan. Het is niet verkeerd om ‘oude’ begrippen te blijven hanteren. Maar maak in gesprek met anderen concreet wat het in de praktijk van het leven voor betekenis heeft.

  3. Esther Kruyt schreef:

    Hallo Robert,

    Wat ik altijd geleerd heb, is dat zonde niets anders is dan “je doel missen”, oftewel datgene doen wat je verwijdert van God en de mensen die je lief zijn.
    Dit is goed uit te leggen op de manier zoals Barbara Taylor dat doet.
    Je kunt uitleggen wat jouw doel in het leven is, een relatie met God, door de vergelijking te trekken met een liefdesrelatie. Daarin moet je ook niet de dingen doen die er voor zorgen dat jij en jouw partner van elkaar verwijderd raken.
    Zelfs dr. Phil zei laatst in 1 van zijn shows dat vergeving helend en reinigend is.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *