Jan Ligthart in Ede

 Jan Ligthart in Ede

Blij verrast, maar ook wel een beetje verbaasd was ik, toen ik hoorde dat onze grote collegezaal in het vervolg de Jan Ligthartzaal zou heten. Ik wist wel dat de CHE op zoek was naar namen voor de zalen omdat de nummers te onpersoonlijk waren, maar Jan Ligthart had ik niet bij de kandidaten gerekend. Alle Jan ligthart-1Ligthartscholen die ik ken, zijn namelijk openbare scholen. En ook de beroemde school aan de Haagse Tullinghstraat, waar Ligthart aan het begin van de vorige eeuw als hoofdonderwijzer werkzaam was, was een openbare school. Ligthart heeft zich als onderwijzer, maar ook als bestuurslid van de onderwijsvakbond, nooit druk gemaakt over schoolstrijd of bijzonder onderwijs. Hij was de man van het openbaar onderwijs.

Een wereld zonder geloof
Niet dat Ligthart zelf geen enkele relatie had met het christelijk geloof. Integendeel. Zelf had Ligthart een gelovige opvoeding gehad. Zijn vader was doopgezind, zijn moeder hervormd en zelf was hij als kind diepgelovig. Volgens zijn biograaf speelde hij in zijn jonge jaren zelfs graag kerkje en was hij lange tijd van plan om dominee te worden. Maar rond zijn twintigste levensjaar raakte hij in zijn vorming tot onderwijzer zijn geloof kwijt. Zelf ervoer hij dat niet als een overwinning, maar als een groot verlies. Het geloof had hem een wereld van veiligheid en vertrouwen geboden, de wereld zonder geloof was leeg en bedreigend. Het zou voor hem persoonlijk een levenslange worsteling blijven, die hem pas de laatste jaren van zijn leven – ook in zijn pedagogische opvattingen – bij een overtuigd christelijk geloof terug zou brengen. In zijn postuum uitgegeven ‘verspreide opstellen’ komt dat duidelijk naar voren.

Maar in zijn schoolboekjes speelt zijn geloof nauwelijks een rol. In verhalen van Ot en Sien of Pim en Mien zoekt men tevergeefs naar verwijzingen naar kerk, God of geloof. En ook in zijn veel geroemde leerplan ‘Het volle leven’ was geen ruimte voor godsdienstige vorming.

Emancipatie
Ligthart was als onderwijzer opgeleid in de liberale, kennisgerichte traditie van het 19e eeuws openbaar onderwijs, waarin veel betekenis werd gehecht aan de emanciperende werking van onderwijs, kennis en wetenschap. Zeker in de arme buurt in de Haagse Schilderswijk waar Ligthart werkte, was dat een bijzondere uitdaging. Ligthart realiseerde zich dat hij hier moest beginnen bij het stimuleren van het zelfvertrouwen en de eigenwaarde van de kinderen. En hij realiseerde zich als geen ander dat er veel liefde, geduld en wijsheid voor nodig was om dat bij deze achterbuurtkinderen voor elkaar te krijgen.

Om die kinderen te bereiken waren de personages in zijn leesboekjes – zoals Ot en Sien – dan ook geen moralistische ideaalmodellen, maar kinderen van vlees en bloed. Het ging Ligthart niet om moralistische praatjes of om wat hij noemde ‘droge pakhuiskennis’. Ligthart wilde leerlingen leren hoe de wereld écht in elkaar stak. Dat was ook de bedoeling van zijn leerplan ‘Het volle leven’.

Liefde
Het woord ‘liefde’ dat zo graag met het werk van Ligthart wordt geassocieerd is bij Ligthart dan ook niet de liefde die ‘als een zoetfluwelig woord door de kerkruimten zweeft, over en om de stille toehoorders heen, op wier kostbare gewaden ze soms een ogenblik blijft hechten gelijk sneeuwvlokken op bont, om straks weg te smelten en te verdampen’. Nee, Ligtharts associatie met liefde is veel meer ‘een gezonde, blozende, lachende vrouw, die schreien en schateren kan, geen etherische gestalte, maar een vrouw van flinke bouw en die ‘au’ roept bij een te forse uiting van mijn genegenheid’ (Ligthart 1903, geciteerd bij De Jong 1996).

Ja, Ligthart was een man van de wereld. Maar wel één met een voortdurende heimwee naar de geborgenheid van het geloof van zijn kinderjaren. En dát vinden we wel terug in zijn werk. Ondanks zijn intense geloofstwijfel weigert hij toe te geven aan het doembeeld van een universum van toeval en doelloosheid. Dat is voor hem onleefbaar.

Een zinvolle wereld
En zo ontstaat de wereld van ‘Het volle leven’ en van Ot en Sien: Een harmonische wereld, een wereld van geborgenheid, vol zinvolle samenhang, waarin het leven voluit geleefd wordt én de moeite waard is. Het is in de termen van Ligthart een wereld van vitaliteit, doelgerichtheid en levenskracht. En hoewel de Schepper uit zijn kinderjaren wordt nergens genoemd – speelt die overal tussen de regels door.

Misschien is juist dan ook daarom dat hij toch een speciale plek verdient aan onze hogeschool. Omdat hij in zijn werk ruimte maakt voor geloof, in een wereld die er eigenlijk niet meer van wil horen.

En ligt daarin ook niet onze belangrijkste opdracht als Christelijke Hogeschool 

Bronnen:

Ligthart, J. (1917). Verspreide Opstellen I en II. Groningen/Den Haag: Wolters.

Jong, B.C. de (1996). Jan Ligthart (1859-1916). Een schoolmeester-pedagoog uit de Schilderswijk. Groningen: Wolters-Noordhoff.

Jong, B.C. de. Verleden en actualiteit van de pedagogiek van Ligthart (onvoltooidverleden.nl).

Jong, B.C. de. Ligthart, Gerard Jan. Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland.

Oenen, S. van. Ligthart, Gerard Jan (1859-1916). Biografisch woordenboek van Nederland.

Praamsma, J.M. (1995) De kunst van het onderwijzen. Over de schoolpedagogiek van Jan Ligthart. Utrecht: IGITUR.

Praamsma, J.M. (1998). Het volle leven, de aardrijkskunde van Gerard Jan Ligthart. Utrecht: IGITUR.

Deel deze blog

  • Facebook
  • Twitter
  • Delicious
  • LinkedIn
  • StumbleUpon
  • Add to favorites
  • Email
  • RSS
Dit bericht is geplaatst in Geen categorie. Bookmark de permalink.

Een reactie op Jan Ligthart in Ede

  1. JOAN MUSTO schreef:

    Thank you! That is so very interesting and I appreciate your publishing that account. I am the great-granddaughter of Jan Ligthart – though his daughter Elisabeth and her son Jan Hers my father. I have inherited many of his books and I am collecting various pieces of information such as yours, translating a few, for my own children who do not read Dutch. So that they will have some idea of just what kind of person their great-great-grandfather was.We live in South Africa. Best wishes.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *