Iedereen lijkt een opvatting te hebben over religie, maar bijna niemand heeft er verstand van

Auteur: dr. Jan Marten Praamsma, docent en lid van lectoraatskring bij Theologie Ede.

Dr. Jan Marten Praamsma

Dr. Jan Marten Praamsma

Zijn fundamentalisme en radicalisering vormen van terugkeer naar de eigenlijke en oorspronkelijke religie? En zijn meer gematigde gelovigen mensen die hun religie niet helemaal serieus nemen, uit gemakzucht of door vermenging met seculiere opvattingen? Of zijn – omgekeerd – fundamentalisme en radicalisering pervertering van de authentieke religie die juist gestalte krijgt in de meer gematigde en verdraagzame vormen. Verwijst fundamentalisme en radicalisering inderdaad naar fundament en wortel (radix) van de religie? Of is het juist een wilde loot die de gezonde plant schade doet? Wie zal het zeggen?

Ja, wie zal het zeggen. Dat is als we over religie praten eigenlijk best een lastige vraag. Want is het met religie en geloof niet zo dat de gelovige zélf vooral degene is die mag uitmaken wat de kern is van zijn of haar geloof? Zelfs zodra we verwijzen naar elementen uit iemands eigen traditie, is het weer aan hem of haar zelf om de betekenis van die elementen te duiden. Zoveel hoofden, zoveel zinnen. Een zinvol gesprek over geloof en religie lijkt op deze manier haast een onmogelijkheid …

Soms lijkt het erop dat de ‘vrijheid van godsdienst’, die diep in ons Westerse denken verankerd is, het religieus gesprek frustreert. Iedereen mag geloven wat hij of zij wil, dan hoeven we er tenminste geen ruzie over te maken. Een mening, een geloof, het zijn uitingen van individuele overtuigingen die beschermwaardig zijn. Ze lijken een toetsing aan de werkelijkheid niet meer nodig te hebben, maar verwijzen alleen naar het individu dat er die mening of overtuiging op nahoudt. En een mening of een geloof is vrij omdat het individu vrij is.

Maar geen enkele religie is alleen maar iets van mensen. Welke religie je ook neemt, het verwijst altijd naar iets dat groter is dan ons mensen. Religie geeft betekenis aan het feit dat het leven in deze wereld ons is ‘gegeven’, wat dat ‘gegeven-zijn’ ook mag inhouden. Vanuit dat perspectief ontsluit religie onze wereld en ons bestaan en ontwaart daarin indices voor het goede leven. Daarmee is geen enkele religieuze overtuiging opgesloten in het individu, of in de gemeenschap, maar ze verwijst naar buiten, naar de wereld waarin wij leven.

Daarmee doemen tegelijk ook nieuwe vragen op: Op welke wijze ontsluit deze of gene overtuiging ons bestaan in de wereld? In hoeverre doet deze overtuiging recht aan ons bestaan in de wereld? Wat is ‘het goede’ van het leven dat in deze religie ontsloten wordt? En – in het verlengde daarvan – de lastige vraag die wel gesteld moet worden: Hoe geloofwaardig is deze religie dan eigenlijk?

De schrijvers van het KNAW-rapport ‘Klaar om te wenden’ hadden gelijk toen ze eerder dit jaar schreven een samenleving die de studie van de religie verwaarloost ‘zichzelf tekort doet en zichzelf op termijn zal schaden’. De laatste maanden wordt dit vooral in de media pijnlijk zichtbaar: iedereen lijkt een opvatting te hebben over religie, maar bijna niemand heeft er verstand van.

Wie het gesprek over religie wil voeren – en dat gesprek moet volgens mij gevoerd worden – moet bereid zijn zich te verdiepen in de wijze waarop religies ons bestaan ontsluiten en betekenis geven. Dat vraagt om kennis van religie en om kritische toetsing. Niet van ‘archaïsche relicten van voormoderne samenlevingen die tot in het heden voortbestaan’ maar van religies als ‘tradities die waardevolle, belangwekkende en ware inzichten naar voren brengen’ – zoals Erik Borgman het zegt. En op dat terrein is – gezien de religieuze verlegenheid in het publieke debat – nog een wereld te winnen.

Jan Marten Praamsma
December 2015

 

 

Deel deze blog

  • Facebook
  • Twitter
  • Delicious
  • LinkedIn
  • StumbleUpon
  • Add to favorites
  • Email
  • RSS
Dit bericht is geplaatst in Levensovertuiging met de tags . Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *